CTTĐT - Lễ cúng rừng, hay còn gọi là Tết rừng của đồng bào dân tộc Mông ở xã Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái, nay là xã Tân Hợp, tỉnh Lào Cai được tổ chức thường niên vào dịp đầu xuân. Đây là một nghi lễ truyền thống lớn nhất và trở thành nét sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng dân gian, tạo ra sắc thái văn hóa riêng của người Mông nơi đây.
Với những giá trị văn hóa đặc sắc, ngày 10/12/2024, Lễ cúng rừng của người Mông xã Nà Hẩu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trong quan niệm của người Mông Nà Hẩu, rừng là nguồn sống, là nơi che chở bản làng khỏi thiên tai, mang lại nguồn nước, lâm sản và sự bình yên cho con người. Rừng không chỉ nuôi sống dân bản mà còn là chốn linh thiêng, là nơi ngự trị của Thần rừng, vị thần bảo hộ cho sự tồn tại và phát triển của cộng đồng. Vì vậy, người Mông nơi đây luôn coi việc giữ rừng như giữ mái nhà chung của bản làng.
Từ xa xưa, đồng bào đã hình thành các quy ước, luật tục bảo vệ rừng được cả cộng đồng tôn trọng và nghiêm túc thực hiện. Mỗi thôn đều có một khu rừng cấm, rừng thiêng nằm ở vị trí đẹp nhất nơi có những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, được xem là nơi hội tụ linh khí của trời đất để thờ cúng Thần rừng.
Đã thành thông lệ, cứ vào ngày cuối cùng của tháng Giêng âm lịch hàng năm, các thôn bản lại cùng nhau tổ chức Lễ cúng rừng. Dù cuộc sống ngày nay đã có nhiều đổi thay, đồng bào Mông Nà Hẩu vẫn duy trì nghi lễ này như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần.
Lễ cúng rừng được tổ chức tại khu rừng cấm của thôn. Mở đầu là nghi thức rước lễ vật lên rừng thiêng, diễn ra trong không khí trang nghiêm, thành kính, nghi thức này diễn ra ở cửa rừng và dưới gốc cây cổ thụ. Lễ vật để dâng cúng thần rừng gồm một cặp gà trống-mái, một con lợn đen, xôi, rượu, hương và giấy bản để thể hiện tấm lòng biết ơn của dân bản đối với rừng núi và thần linh. Đến giờ lành, thầy cúng mời thần linh về chứng giám, hưởng lễ vật, phù hộ, ban lộc rừng cho người dân, cầu cho mưa thuận, gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu...
Sau khi tổ chức lễ trong khu rừng thiêng, bà con ở mỗi thôn sẽ tổ chức bữa ăn tập thể ngay tại bìa rừng thể hiện tinh thần đoàn kết.
Nghi lễ cúng gồm hai phần chính:
cúng sống và cúng chín. Ở phần cúng sống, thầy mo thực hiện nghi lễ khấn mời Thần rừng, thần đất, thần cây và các đấng linh thiêng về chứng giám cho tấm lòng của cộng đồng. Tiếng tù và, tiếng mõ cùng lời khấn bằng tiếng Mông vang lên giữa không gian rừng già, tạo nên sự linh thiêng, huyền nhiệm của nghi lễ dân gian cổ truyền.
Sau phần hiến sinh, lễ vật được chế biến để tiến hành cúng chín, mang ý nghĩa tiễn Thần rừng sau khi đã chứng nhận lòng thành của dân bản và ban phúc lành cho năm mới. Người Mông tin rằng, nếu nghi lễ được thực hiện đầy đủ, trang nghiêm thì bản làng sẽ được che chở, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, gia súc phát triển, cuộc sống yên vui.
Đẩy gậy là trò chơi dân gian yêu thích của người Mông nơi đây
Sau Lễ cúng rừng, theo tập tục truyền thống, toàn bộ thôn bản thực hiện cấm rừng trong ba ngày. Trong thời gian này, người dân không được chặt cây, hái lá xanh, đào củ, bẻ măng, không xay ngô giã gạo, không phơi quần áo ngoài trời, không thả rông gia súc… Đây là khoảng thời gian để tạ ơn Thần rừng, đồng thời nhắc nhở mỗi người nâng cao ý thức bảo vệ thiên nhiên. Ba ngày cấm rừng cũng là dịp để bà con nghỉ ngơi, thăm hỏi, chúc nhau những điều tốt đẹp đầu năm mới và tổ chức chơi các trò chơi dân gian, đi chơi, thăm hỏi giữa các gia đình trong xã góp phần gắn kết tình làng nghĩa xóm, củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng.
Lễ cúng rừng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người Mông Nà Hẩu. Nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa tâm linh cầu phúc mà còn là phong tục giáo dục cộng đồng về mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa khai thác và gìn giữ tài nguyên rừng.
Với những giá trị văn hóa đặc sắc, ngày 10/12/2024, Lễ cúng rừng của người Mông xã Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là niềm tự hào lớn lao, đồng thời là động lực để người dân tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị của phong tục Tết rừng trong đời sống đương đại.