Phong tục cấp sắc của người Dao đỏ gồm ba bậc: 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn.

Theo quan niệm của người Dao đỏ, một người đàn ông dù đã lập gia đình nhưng nếu chưa trải qua Lễ Cấp Sắc thì vẫn chưa được coi là người trưởng thành hoàn toàn. Họ chưa được tham gia bàn bạc việc lớn của dòng họ, chưa được thần linh và tổ tiên thừa nhận. Vì vậy, việc tổ chức lễ cấp sắc cho con trai được mỗi gia đình coi là bổn phận quan trọng, thể hiện trách nhiệm đối với con cháu và với dòng tộc.

Lễ Cấp Sắc của người Dao đỏ Văn Yên thường được tổ chức vào thời điểm nông nhàn, khi mùa màng đã thu hoạch xong. Công việc chuẩn bị được tiến hành chu đáo từ nhiều ngày trước, từ chọn ngày lành tháng tốt, dựng bàn thờ, chuẩn bị lễ vật đến mời thầy cúng chủ lễ và các thầy phụ trợ.

Phong tục cấp sắc của người Dao đỏ gồm ba bậc: 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn. Cấp sắc 3 đèn là nghi lễ cơ bản, đánh dấu bước đầu trưởng thành. Cấp sắc 7 đèn thể hiện người đàn ông đã đủ khả năng gánh vác gia đình. Cấp sắc 12 đèn là bậc cao nhất, dành cho những người có nguyện vọng học đạo, trở thành thầy cúng, giữ vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.

Người Dao đỏ tin rằng, sau khi làm lễ cấp sắc, người đàn ông mới chính thức được công nhận là con cháu của Bàn Vương – thủy tổ của dân tộc Dao. Từ đó, họ phải sống đúng đạo lý, kính trên nhường dưới, không làm điều xấu, không nói điều ác, biết giữ gìn phong tục tập quán và góp sức xây dựng bản làng yên ấm.

Lễ Cấp Sắc diễn ra trong nhiều ngày, nhiều đêm với các nghi thức truyền thống nối tiếp nhau. Mở đầu là lễ khai đàn để thầy cúng trình báo với tổ tiên và thần linh về việc tổ chức nghi lễ. Tiếp đó là lễ dâng đèn, xưng danh, báo họ tên, tuổi tác và dòng họ của người được cấp sắc trước trời đất.

Trong suốt thời gian làm lễ, người được cấp sắc phải ăn ở, sinh hoạt tập trung, giữ thân thể và tinh thần thanh tịnh. Theo phong tục, họ không được đi xa hay làm những việc bị coi là kiêng kỵ. Vợ của người được cấp sắc cũng phải ở cùng một nơi để cùng giữ lễ, thể hiện sự gắn bó vợ chồng và sự tôn kính với tổ tiên.

Không gian lễ hội luôn ngập tràn âm thanh trống, chiêng, kèn, tiếng tụng lễ vang vọng giữa núi rừng. Những nghi thức ấy không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi con cháu quây quần, người già truyền dạy cho lớp trẻ những tri thức dân gian và phong tục tổ tiên.

Đối với cấp sắc 12 đèn, người được làm lễ còn trải qua nghi thức học đạo làm thầy. Trước khi học các phép hành lễ, họ được dạy đạo làm người: phải sống ngay thẳng, có tâm có đức, không lợi dụng tín ngưỡng để mưu cầu cá nhân. Điệu múa rùa được thực hiện trong nghi lễ mang ý nghĩa cầu mong sự bền bỉ, trường thọ và trí tuệ.

Nghi thức quan trọng nhất của lễ cấp sắc 12 đèn là lễ “đăng quang”. Sau nghi lễ này, người đàn ông được phong chức danh tâm linh và nhận văn bằng âm – dương. Một bản văn bằng được hóa để trình báo với trời đất, một bản được gia đình cất giữ cẩn thận. Khi người đó qua đời, văn bằng mới được đốt để tổ tiên và thần linh nhận diện con cháu mà đón về.

Khi lễ cấp sắc kết thúc, cả bản cùng tổ chức bữa cơm mừng. Rượu ngô, cơm mới và những món ăn truyền thống được mang ra chung vui, chúc mừng người vừa được cấp sắc đã chính thức bước sang một chặng đường mới của cuộc đời.

Ngày nay, dù đời sống xã hội có nhiều đổi thay, Lễ Cấp Sắc của người Dao đỏ Văn Yên vẫn được cộng đồng trân trọng gìn giữ như một phong tục thiêng liêng. Nghi lễ không chỉ thể hiện tín ngưỡng dân gian đặc sắc mà còn góp phần giáo dục đạo đức, gìn giữ bản sắc văn hóa và thắt chặt tình đoàn kết trong cộng đồng người Dao đỏ vùng núi phía Bắc.

Với những giá trị văn hóa, tâm linh và giáo dục sâu sắc, Lễ Cấp Sắc của người Dao đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2012.