Chợ phiên Cán Cấu, xã Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai

Chợ phiên Cán Cấu là một trong những phiên chợ vùng cao nổi tiếng nhất của tỉnh Lào Cai, nằm tại xã Si Ma Cai tỉnh lào Cai (trước sáp nhập tỉnh Yên Bái và Lào Cai nằm tại xã Cán Cấu huyện Si Ma Cai), nơi giáp ranh giữa cao nguyên đá và những thung lũng vùng biên viễn phía Bắc. Chợ phiên Cán Cấu không chỉ là nơi mua bán hàng hóa đơn thuần mà còn là không gian văn hóa sống động, phản ánh rõ nét đời sống sinh hoạt, phong tục và bản sắc của đồng bào vùng cao Tây Bắc. Không ồn ào, đông đúc theo kiểu du lịch hóa, chợ phiên Cán Cấu vẫn giữ được gần như trọn vẹn nét sinh hoạt truyền thống của đồng bào dân tộc Mông, Nùng, Dao, Giáy… sinh sống lâu đời tại khu vực này.

Chợ phiên Cán Cấu mang một không khí rất riêng, khác biệt rõ rệt so với nhiều chợ phiên vùng cao khác ở Lào Cai. Ngay từ sáng sớm, khi sương còn bảng lảng trên những sườn núi, người dân các bản làng đã khoác lên mình trang phục truyền thống rực rỡ, dắt theo ngựa, gùi hàng hóa, rộn ràng đổ về khu chợ. Tiếng nói cười, tiếng gọi nhau í ới hòa cùng sắc màu váy áo của đồng bào Mông, Nùng, Dao tạo nên một bức tranh sinh động, mộc mạc nhưng đầy sức sống.

Điểm đặc biệt của chợ phiên Cán Cấu không chỉ nằm ở không gian họp chợ giữa núi rừng hoang sơ mà còn ở bầu không khí sinh hoạt rất “đời thường”. Người dân đến chợ không đơn thuần để mua bán mà còn để gặp gỡ, trò chuyện, trao đổi tin tức, thậm chí là hẹn hò, kết bạn. Những gian hàng thổ cẩm rực rỡ, nông sản địa phương, gia súc, gia cầm cùng các món ăn nóng hổi như thắng cố, mèn mén, rượu ngô tạo nên một bức tranh sinh động, đậm chất văn hóa vùng cao.

Chợ phiên Cán Cấu họp cố định vào thứ Bảy hằng tuần, thường bắt đầu từ sáng sớm và nhộn nhịp nhất trong khoảng từ 7h đến 10h sáng. Đây là thời điểm người dân các bản làng xã Si Ma Cai và cả xã Bắc Hà, vượt đường đèo dốc để về chợ.

Các mặt hàng tại chợ phiên Cán Cấu phản ánh rõ nét đời sống sinh hoạt và văn hóa của đồng bào vùng cao Si Ma Cai. Nhiều nông sản địa phương được bà con bầy bán như: ngô, thóc, đậu, rau rừng, mật ong, thảo quả hay các loại gia vị núi rừng. Những sản vật này thường được người dân tự trồng, tự thu hái nên mang đậm hương vị tự nhiên, mộc mạc.

Khu buôn bán gia súc là một nét đặc trưng không thể bỏ qua khi khám phá chợ phiên Cán Cấu. Trâu, bò, ngựa, lợn được đưa đến chợ để trao đổi, mua bán, tạo nên khung cảnh rất riêng của chợ vùng cao. Du khách có thể quan sát cách người dân xem xét, mặc cả và chốt giao dịch, một nét sinh hoạt truyền thống vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chợ còn bày bán đồ thủ công truyền thống như vải thổ cẩm, trang phục dân tộc, túi vải, khăn, đồ trang sức bạc. Mỗi món đồ đều mang họa tiết và màu sắc đặc trưng, thể hiện sự khéo léo và gu thẩm mỹ của người dân bản địa.

Ẩm thực chợ phiên Cán Cấu mang đậm dấu ấn của đời sống vùng cao, mộc mạc nhưng giàu bản sắc. Những món ăn ở đây không cầu kỳ về hình thức, chủ yếu được chế biến ngay tại chợ bằng nguyên liệu địa phương, song lại đủ sức níu chân du khách bởi hương vị nguyên bản và cảm giác ấm áp giữa không gian núi rừng.

Độc đáo là món Thắng cố, món ăn truyền thống quen thuộc của đồng bào Mông. Nồi thắng cố nghi ngút khói, thơm mùi thảo quả, gừng, sả, được đặt ngay bên những gian hàng nhỏ. Người đi chợ thường quây quần quanh nồi, vừa ăn vừa trò chuyện, nhâm nhi thêm chén rượu ngô cay nồng để xua tan cái lạnh vùng cao. Với người dân địa phương, thắng cố không chỉ là món ăn mà còn là nét sinh hoạt cộng đồng gắn liền với mỗi phiên chợ. Rượu ngô Cán Cấu là thức uống không thể thiếu, được nấu thủ công, vị cay nhẹ, thơm và ấm, thường được mời nhau như một cách thể hiện sự hiếu khách nhất là khi được uống rượu bên nồi thắng cố.

Mèn mén, món bột ngô hấp - mèn mén - cũng là hương vị quen thuộc tại chợ phiên Cán Cấu. Mèn mén thường được ăn kèm canh xương hoặc thịt, tuy giản dị nhưng lại rất chắc bụng, phản ánh rõ lối sống cần cù, tiết kiệm của người vùng cao. Du khách khi thưởng thức mèn mén sẽ cảm nhận được vị ngọt bùi của ngô nương và sự mộc mạc trong từng miếng ăn.

Nhiều món ăn đặc trưng khác như bánh ngô, bánh dày, thịt nướng, lòng dồi và nhiều món ăn dân dã khác. Các quầy hàng thường chỉ là vài tấm bạt nhỏ, bếp than đỏ lửa, nhưng lúc nào cũng tỏa mùi thơm hấp dẫn.

Chợ phiên của đồng bào Mông các xã vùng cao Mù Cang Chải, Púng Luông, Tú Lệ, Trạm Tấu, tỉnh Lào Cai

Chợ phiên của đồng bào Mông các xã vùng cao Mù Cang Chải, Púng Luông, Tú Lệ mang đậm nét độc đáo thể hiện bản sắc văn hóa bản địa. Hàng hóa được đồng bào mang đến chợ cũng rất đa dạng và phong phú. Chủ yếu là các mặt hàng do họ tự làm ra như ngô, khoai, sắn, sản vật địa phương: vài mớ rau, một ít mận, mấy gùi táo mèo, vài lít rượu thóc hoặc một vài chai mật ong rừng…

Cùng với ruộng bậc thang, phiên chợ vùng cao được xem như một điểm nhấn khó phai trên hành trình khám phá mảnh đất vùng cao tại các xã Mù Cang Chải, Púng Luông, Tú Lệ, Trạm Tấu tỉnh Lào Cai với 3 chợ chính Chợ ngã ba Kim, chợ xã Mù Cang Chải và chợ Khao Mang. Mỗi chợ cách nhau khoảng 20 km dọc theo quốc lộ 32. Trên mảnh đất mù sương này đi chợ phiên là nét sinh hoạt văn hóa không thể thiếu của đồng bào các dân tộc. Đây không chỉ là nơi để trao đổi hàng hóa mà còn mang yếu tố văn hóa tinh thần, là nơi gặp gỡ, giao lưu, tâm tình, văn hóa ẩm thực, trang phục, Những bà mẹ, những người vợ đi chợ để mua sắm. Các ông chồng đi chợ để giao lưu uống rượu, ăn thắng cố, thổi khèn, trẻ em theo bố mẹ đi chơi chợ…và cũng từ những buổi chợ phiên như thế cũng đã có nhiều đôi trai gái đã bén duyên để rồi họ lại hẹn gặp nhau vào phiên chợ.

Chợ phiên khác chợ thông thường ở chỗ chỉ mở bán vào những ngày đặc biệt cố định. Cứ như một thói quen không thể thiếu, chợ phiên vùng cao thường họp vào cuối tuần. Để đến kịp chợ, từ sáng sớm tinh mơ, khi màn đêm vẫn còn bao phủ một lớp sương mù, sẽ bắt gặp cảnh người gùi, ngựa thồ hàng hóa nối đuôi nhau vượt qua những con đường mòn quanh co, uốn khúc. Để đến được chợ đồng bào phải đi bộ rất xa, nhưng không vì thế mà họ nản lòng. Trời sáng dần, những làn sương mong manh cũng bắt đầu hiện rõ hơn, dọc đường họ hân hoan kể cho nhau nghe những câu chuyện để quên đi mệt, tiếng cười nói râm ran như phá vợ sự tĩnh lặng ở phía trước con đường.

Chợ phiên là nét độc đáo thể hiện văn hóa bản địa. Hàng hóa được đồng bào mang đến chợ cũng rất đa dạng và phong phú. Chủ yếu là các mặt hàng do họ tự làm ra như: Chiếc lù cở đựng vài cân gạo, mớ rau hay nải chuối, là chiếc bao tải nhỏ đựng vài lưỡi cuốc, con dao, liềm, xẻng, kiềng bếp… hay dắt theo vài con bò, ngựa, mang theo vài con lợn, gà, ngan, ngô, khoai, sắn, một ít mận, mấy gùi táo mèo, vài lít rượu thóc hoặc một vài chai mật ong rừng sản vật địa phương… Những sản phẩm ấy là kết tinh của sự lao động cần cù, chịu khó của người dân vùng cao, đồng thời phản ánh nét văn hóa đặc trưng của đồng bào.

Hàng hóa mang đi rất đơn giản và cách bày bán cũng mộc mạc, không cầu kỳ - là những tấm bạt trải ra giữa đất, nơi nào tốt hơn chút thì là những chiếc lán nhỏ được làm bằng tre, nứa. Nổi bật là tập quán bán hàng một giá duy nhất. Tại đây, không hề có lời kỳ kèo ngã giá, mặc cả hay bớt một thêm hai. Người bán chỉ bán duy nhất một giá mà không hề thay đổi dù món hàng đó đến tan chợ không ai mua, rau quả có héo cũng không hạ giá, dù phải mang về cũng không bán đổ, bán tháo cho hết. Cách bán một giá này xuất phát từ phẩm chất thật thà, trung thực và thẳng thắn của đồng bào.

Bên cạnh việc bán một giá, ở phiên chợ còn có kiểu bán đôi. Cách bán này chủ yếu được áp dụng cho việc bán những con vật do đồng bào nuôi được. Chẳng hạn, bán đôi vịt, đôi gà, đôi lợn, đôi chó, đôi chim, đôi ngỗng... Khi đến chợ phiên, hiếm thấy khi nào đồng bào bán từng con vật mà phải bán cả đôi dù khách muốn mua chỉ một con vịt hay một con gà về dùng trong một bữa.

Chợ phiên ở đây thường chia thành các khu riêng, đầu chợ sẽ bày bán các mặt hàng thực phẩm, nhu yếu phẩm cần thiết cho đời sống thường nhật tiếp đến là khu bán hàng gia dụng, công cụ lao động, và cuối chợ thường là khu bán vật nuôi. Ngoài khu mua bán, giữa chợ là dãy hàng ăn, nơi những nồi nước dùng to bốc hơi nghi ngút. Sau khi đã mua sắm đầy đủ những vật dụng cần thiết cho gia đình, người thân, mọi người lại rủ nhau vào các quán ăn để cùng nhau thưởng thức những món ăn đặc trưng trong cuộc sống của người vùng cao. Sau một phiên chợ, đàn ông người Mông ngồi nhâm nhi mời nhau những chén rượu thơm lừng. Người Mông có câu: “Hầu mệnh tri hầu tàng” (Người Mông uống cạn không uống hết, uống cạn chén mà không bao giờ hết rượu). Đàn ông người Mông có cái hay trong sự uống rượu là mời nhau phải cạn chén, mời đi, mời lại, khi nào ngà ngà mới thôi. Những cô vợ trong lúc ngồi đợi chồng mình uống rượu, đôi tay còn mải miết thêu mà không hề tỏ ra khó chịu. Thi thoảng cũng có chàng quá chén đánh một giấc say sưa, ngon lành bên vệ đường.

Cùng với việc trưng bày các sản phẩm, chợ phiên tại các xã vùng cao tỉnh lào Cai còn có màn trình diễn giã bánh dày cùng các hoạt động văn nghệ vui chơi giải trí: đẩy gậy, múa khèn, múa sạp, hát giao duyên và các hoạt động vui chơi, giải trí vào các tối của chợ phiên. Đàn ông đi chợ phiên thường mặc quần áo đen, còn chị em thì xúng xính trong trang phục sắc màu rực rỡ, tạo nên nét đẹp và không khí vui tươi cho ngày chợ. Khi phiên chợ kết thúc, trên khắp các nẻo đường về bản, du khách sẽ dễ dàng bắt gặp hình ảnh người dân gùi hàng mua được dọc theo những con đường mòn trở về nhà.

Chợ Phiên Bắc Hà, tỉnh Lào Cai

Tọa lạc giữa cao nguyên trập trùng của tỉnh Lào Cai, chợ phiên Bắc Hà từ lâu đã trở thành điểm hẹn văn hóa không thể thiếu của cộng đồng các dân tộc vùng cao Tây Bắc. Mỗi sáng Chủ nhật, phiên chợ như bừng tỉnh giữa núi rừng khi hàng trăm người Mông, Tày, Nùng… khoác lên mình trang phục rực rỡ, đổ về đây từ khắp các bản làng xa gần.

Không chỉ là nơi diễn ra hoạt động trao đổi buôn bán truyền thống, chợ phiên Bắc Hà còn được xem là "trái tim" kết nối văn hóa bản địa – nơi người dân gặp gỡ, trò chuyện, hòa mình vào nhịp sống sôi động đặc trưng của chợ phiên Tây Bắc. Với họ, đây không chỉ là phiên chợ, mà còn là dịp lễ hội, là nơi để khoe sắc với những bộ váy áo thổ cẩm sặc sỡ, tinh xảo – thể hiện niềm tự hào và nét đẹp truyền thống được gìn giữ qua bao đời.

Khu chợ được bố trí thành nhiều khu vực riêng biệt, mỗi khu mang dấu ấn văn hóa độc đáo: khu chợ thổ cẩm trưng bày hàng loạt sản phẩm thủ công tinh tế; khu ẩm thực ngập tràn hương vị núi rừng dân dã; khu chợ ngựa nơi du khách có thể bắt gặp giống ngựa Bắc Hà nổi tiếng khỏe khoắn; cùng với các khu chợ rèn, chợ gà, chợ chim cảnh… Tất cả tạo nên một bức tranh sống động, tái hiện rõ nét đời sống sinh hoạt và tinh thần của người dân vùng cao, khiến du khách vừa ngỡ ngàng vừa say mê khi ghé thăm.

Cuộc sống của người dân nơi đây tuy có phần khó khăn, vất vả nhưng họ vẫn luôn giữ được sự chân chất gần gũi trong lời ăn tiếng nói nên chợ phiên cũng vì thế mà trở nên đặc biệt. Người dân vùng cao giữ gìn từng phiên chợ như giữ nhịp thở của cuộc sống vốn dĩ là giản dị của họ. Bởi thế, mỗi phiên chợ vùng cao luôn để lại những ấn tượng khó quên trong lòng du khách mỗi khi có dịp ghé thăm. Với những nét văn hóa độc đáo riêng có của đồng bào các dân tộc tỉnh Lào Cai, đặc biệt là đồng bào Mông, Phiên chợ đã thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm và mua sắm.