Tỉnh Lào Cai nằm ở vùng núi cao phía Bắc, là nơi giao thoa của nhiều tiểu vùng khí hậu khác nhau, tạo nên sự đa dạng và đặc sắc hiếm có. Với địa hình phân tầng rõ rệt, từ thung lũng thấp đến các dãy núi cao trên 3.000 m, khí hậu Lào Cai mang tính chất nhiệt đới gió mùa nhưng chịu ảnh hưởng mạnh của độ cao, khiến nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa có sự khác biệt lớn giữa các khu vực.
Đặc trưng của khí hậu tỉnh Lào Cai là nhiệt đới gió mùa, có hai mùa rõ rệt (mùa mưa và mùa khô) nắng và mưa nhiều, nền nhiệt cao và hiện tượng sương mù khá phổ biến. Tuy nhiên, do địa hình phức tạp, Lào Cai có sự phân hóa khí hậu theo không gian, với vùng thấp có khí hậu nhiệt đới và vùng cao như Sa Pa có khí hậu ôn đới lạnh, thậm chí có băng tuyết.
Nhiệt độ trung bình năm dao động khoảng 18,9 – 23,90 C (riêng Sa Pa 15,5 0 C), nhiệt độ cao nhất 40 - 42 0 C, nhiệt độ thấp nhất dưới 00 C. Gió thịnh hành là gió mùa Đông Bắc và gió mùa Đông Nam. Mưa nhiều nhưng phân bố không đều, lượng mưa trung bình 1.600 - 1.800mm/năm, cao nhất tới 2.676mm/năm và thấp nhất cũng đạt 1.417mm/năm. Một số vùng tiểu khí hậu vào tiết xuân thường có mưa dầm triền miên.
Khí hậu tỉnh Lào Cai có hai mùa rõ rệt (mùa mưa và mùa khô), vùng cao như Sa Pa thậm chí có băng tuyết.
Các mùa chính trong năm: Khí hậu Lào Cai có 2 mùa rõ rệt.
- Mùa lạnh (mùa mưa): Từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, vùng thấp lạnh kéo dài từ 115-125 ngày. Vùng cao mùa lạnh đến sớm và kết thúc muộn nên dài hơn vùng thấp. Vùng cao từ 1.500m trở lên hầu như không có nắng nóng, nhiệt độ trung bình ổn định dưới 20oC, cá biệt có nơi xuống dưới 0oC, thường xuất hiện sương mù, sương muối, băng giá, mưa tuyết và hạn hán vào đầu mùa lạnh (từ tháng 12 đến tháng 01). Tháng 01 – 02 thường có mưa phùn ở khu vực phía Nam, điển hình là khu vực Yên Bái, Trấn Yên, Yên Bình, Lục Yên, Mậu A.
- Mùa nóng (mùa khô): Từ tháng 5 đến tháng 10 là thời kỳ nóng ẩm, nhiệt độ trung bình ổn định trên 26oC, tháng nóng nhất 29 - 30oC. Mùa nóng cũng chính là mùa mưa nhiều, lượng mưa trung bình từ 1.200 - 1.600mm và thường kèm theo dông lốc, gió giật mạnh, sét đánh. Mưa lớn trên địa hình dốc thường gây ra lũ ống, lũ quét và sạt lở đất. Sự phân bố ngày mưa, lượng mưa, tùy thuộc vào địa hình theo hướng giảm dần từ Đông sang Tây theo địa bàn tỉnh. Theo thung lũng sông Hồng giảm dần từ Đông Nam lên Tây Bắc, nhưng trong vùng thung lũng sông Chảy lại giảm dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam.
* Chế độ mưa
Lào Cai thuộc vùng có lượng mưa hàng năm tương đối lớn. Theo số liệu của Đài khí tượng thủy văn tỉnh Lào Cai, lượng mưa bình quân ở các trạm trong 1 năm là: Yên Bái 1.876,5mm; Lục Yên 1.942,6mm; Nghĩa Lộ 1.417,3mm; Mù Cang Chải 1.730,5mm; Lào Cai 1.696,3mm; Sa Pa 2.676,6mm; Bắc Hà 1.634,3mm; Bảo Yên 1.602,6mm.
Phân bố lượng mưa theo xu hướng tăng dần từ vùng thấp đến vùng cao, lượng mưa phân bố không đồng đều các tháng trong năm. Tháng mưa nhiều nhất là tháng 7 đến tháng 8 (với lượng mưa từ 300 - 500mm/tháng), các tháng mưa ít nhất là tháng 12 đến tháng 02 (với lượng mưa từ 18 - 38mm/tháng).
Do lượng mưa không đều giữa các tháng, tháng 12, 01, 02 là mùa khô, lượng mưa trung bình chỉ đạt 22,0 – 35,0mm/tháng (riêng Sa Pa đạt 70,2mm) nên gây ra hạn hán, thiếu nước cho sản xuất và sinh hoạt. Vào mùa mưa, ở một số nơi lượng mưa quá lớn như Mù Cang Chải, Tà Xi Láng, Văn Chấn, Sa Pa, Bảo Yên…. gây lũ lụt, thiệt hại mùa màng, làm hỏng các công trình giao thông, thủy lợi.
* Chế độ ẩm
Theo số liệu khí tượng thì độ ẩm tương đối cao, trung bình năm tại các trạm như sau: Yên Bái là 86%; Lục Yên 86%; Nghĩa Lộ 84%, Mù Cang Chải 81%, Lào Cai 86%, Sa Pa 87%, Bắc Hà 87%, Bảo Yên 86%. Sự chênh lệch về độ ẩm giữa các tháng trong năm của các vùng trong tỉnh lệch nhau không lớn, từ 3-5%. Càng lên cao độ ẩm tương đối giảm xuống. Độ ẩm giữa các tháng có sự chênh lệch, do độ ẩm phụ thuộc vào lượng mưa và chế độ bốc hơi (chế độ nhiệt và chế độ gió), tháng có độ ẩm lớn nhất đối với Yên Bái và Lục Yên là tháng 01 – 4; đối với Nghĩa Lộ là tháng 8 – 9; đối với Mù Cang là tháng 7 – 8, đối với Lào Cai, Sa Pa là tháng 02 – 5; đối với Bảo Yên là tháng 3 – 6; đối với Bắc Hà là tháng 5 và tháng 11.
Lào Cai có lượng mưa hàng năm tương đối lớn, độ ẩm tương đối cao nên thảm thực vật xanh tốt quanh năm, thể hiện rất rõ tính chất gió mùa.
* Các hiện tượng thời tiết khác
- Sương muối: Xuất hiện chủ yếu ở độ cao trên 600m, càng lên sao số ngày có sương muối càng nhiều. Vùng thấp thuộc thung lũng sông Hồng, sông Chảy thì ít xuất hiện.
- Mưa đá: Xuất hiện rải rác ở một số vùng, một số vùng xảy ra nhiều trận mưa đá như: Mậu A, Tân Đồng, Mù Cang Chải, Yên Bái, Yên Bình. Mưa đá thường xuất hiện vào thời gian giao mùa cuối mùa xuân đầu mùa hạ, cuối thu đầu đông (tháng 3 – 5 và tháng 10) và đi kèm với hiện tượng dông và gió xoáy cục bộ.
- Ngoài ra ở các vùng cao trên 1000m thỉnh thoảng còn có băng giá, tuyết vào giữa đến cuối tháng mùa đông.
* Các vùng khí hậu
Với các nét đặc trưng có thể chia Lào Cai thành hai vùng khí hậu lớn, có ranh giới được xác định bởi đường phân thủy của dãy núi cao theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, dọc theo hữu ngạn sông Hồng. Trong hai vùng lớn lại có năm tiểu vùng với những đặc điểm khí hậu khác biệt nhau.
Vùng núi cao
Vùng đồi núi cao phía Tây
Vùng đồi núi cao phía Đông
Vùng thấp phía Bắc
Vùng thấp phía Nam
Có thể thấy, khí hậu tỉnh Lào Cai vừa mang những nét chung của vùng nhiệt đới gió mùa, vừa có sự phân hóa rõ rệt theo độ cao và địa hình, tạo nên sự đa dạng và phong phú đặc trưng. Những điều kiện khí hậu này không chỉ góp phần hình thành cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, hệ sinh thái phong phú mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống, sản xuất và văn hóa của đồng bào các dân tộc. Khai thác hợp lý lợi thế khí hậu, đồng thời chủ động ứng phó với những biến đổi bất thường của thời tiết sẽ là yếu tố quan trọng để Lào Cai phát triển bền vững trong tương lai.
(Giá trị TBNN là giá trị được tính từ năm 1991 – 2020, Số liệu được phân tích từ chuỗi số liệu quan trắc tại các trạm Khí tượng Yên Bái, trạm Khí tượng Lục Yên, trạm Khí tượng Nghĩa Lộ, trạm KTTV Mù Cang Chải, trạm Khí tượng Lào Cai, trạm Khí tượng Sa Pa, trạm Khí tượng Bắc Hà, trạm Khí tượng Phố Ràng từ năm 1961)