Quần thể di tích lịch sử khảo cổ học Hắc Y, tỉnh Lào Cai

MỘT KHU QUẦN THỂ DI TÍCH - KHẢO CỔ ĐỘC ĐÁO

- Vị trí: Chùa tháp Hắc Y hay còn gọi là miếu Hắc Y nằm trên một vùng khá rộng, bên bờ trái sông Chảy thuộc xã Tân Lĩnh, tỉnh Lào Cai. Di tích tọa lạc trên đỉnh núi Thần áo Đen. Chùa toạ lạc trên đỉnh đồi Hắc Y, thuộc xã Tân Lĩnh, tỉnh Lào Cai, cách Trung tâm hành chính tỉnh chừng 80 km.

Chùa Tháp Hắc Y

Nằm trên dải đất về phía Tây Nam chân núi Thần áo đen, cách chân núi 700m. Kiến trúc chùa rất độc đáo, mang đậm dấu ấn Phật giáo thời Trần. Đây cũng là dãy đồi chạy giáp bờ trái sông Chảy, có dòng suối Đại Cại chảy quanh 2 mặt (Đông và Nam). Chùa quay mặt về hướng Đông Nam hướng núi Thần áo đen.Tương truyền rằng, vào thời vua Hùng Vương thứ 18, có một vị thần rắn hiện hình người mặc y phục đen, giúp nhà vua đánh giặc. Nay nhân dân lập miếu thờ dưới gốc cây sui cổ thụ trong khu vực đền Đại Cại.

Vào tháng 9 năm 2004, khi tiến hành khai quật khu phế tích tháp Hắc Y, người ta phát hiện trong hố khai quật với diện tích hơn 500m2 có gần 100 di vật cổ rất đồ sộ. Đặc biệt, những hiện vật này có hai lớp văn hóa chồng lên nhau, kỹ thuật và nghệ thuật trang trí mang đặc trưng của văn hóa nhà Trần.

Về phần chùa tháp hiện vật chủ yếu là vật liệu gạch và những khối kết cấu làm từ đất nung. Dựa vào những hiện vật nằm trong hố khai quật cộng thêm những di vật lăn xuống chân đồi khi tháp đổ, các chuyên gia khảo cổ học đã có dữ kiện tương đối đầy đủ để phục dựng lại chân dung tòa tháp và họ phát hiện đây từng là một tòa tháp khá lớn- loại tháp cửu tầng (chín tầng).

Sự phát hiện Chùa tháp Hắc Y có thể xem là một bước ngoặt lớn, vì từ trước đến nay đây là lần đầu tiên người ta phát hiện ngọn tháp thời Trần với kiến trúc dạng mái cong, nổi bật hơn cả là còn có bệ hoa sen trên một số tầng tháp lẫn chân tháp và viền quanh chân tháp là lớp bệ hoa văn bằng đất nung. Thân tháp được trang trí bởi lớp hoa văn khá dày đặc với loại hình phong phú, ngoài ra người ta còn cách điệu rất nhiều trong kỹ thuật tạo hoa văn trang trí cho từng tầng tháp và bệ thủy ba (bệ hoa văn sóng nước).

Khu di tích này còn có đền Đại Cại, tháp Hắc Y, đình Bến Lăn, Ao vua, Thành, núi thần áo Đen, Trường đua, Chùa Dõng.

Đền Đại Cại

Đền Đại Cại nằm trên quả đồi giáp bờ trái sông Chảy, độ cao 68 m, ở phía Tây Nam của núi Thần áo đen và chùa tháp Hắc Y, đối diện với chùa tháp Hắc Y qua dòng suối Đại Cại (cách chân núi Hắc Y 900 m, cách chùa Hắc Y 300 m).

Mặt chính của đền nhìn ra ngã ba sông và đồi Hắc Y có tên cổ là đền Ta Cại - đền Đại Cại, ngày nay nằm trên địa phận thôn Sâng, xã Tân Lĩnh, tỉnh Lào Cai (thôn Sâng, xã Tân Lĩnh, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái cũ). Sau nhiều lần chuyển đổi vị trí, xây dựng lại, đền Đại Cại nay định vị gần cửa ngòi Tân Lĩnh, bên tả ngạn sông Chảy.

Theo sách sử xưa, qua ý kiến của giới khảo cổ học và qua hoạt động lễ hội của cư dân bản địa, khẳng định: Đền Đại Cại là một trong chuỗi hạt di sản văn hoá Hắc Y - Đại Cại quý giá. Trước thời Tự Đức, đền Đại Cại tọa lạc trên gò Đại Mạo, cạnh miếu Hắc Y, bên bờ phải của cửa ngòi Đại Cại. Đền được làm bằng gỗ tứ thiết, xây dựng theo kiểu chữ Đinh, gian ngoài đại bái có chiều ngang xấp xỉ 12 mét, chiều dọc ngót 5 mét, chiều cao hơn 3 mét. Hậu cung chuôi vồ nối liền với đại bái, chiều ngang 3,5 mét, dài gần 8 mét. Tuy vật liệu bằng gỗ quý hiếm nhưng nghệ thuật kiến trúc thì đơn giản.

Tính đến nay, đền đã trải qua ba lần di chuyển. Dưới thời Tự Đức, để việc lễ bái của nhân dân thuận tiện, đền được chuyển lần thứ nhất sang gò Đền, đối diện với gò Đại Mạo. Đến đời Khải Định, đền được dời đến vị trí hiện nay, cách vị trí trước khoảng 20 mét, nhưng cùng tọa độ. Năm 2001, đền được xây dựng lại với khuôn viên được bố cục hài hòa, hòa quyện với cảnh quan hùng vĩ xung quanh. Sau khi đón nhận Bằng Di tích lịch sử - Khảo cổ học - đền Đại Cại - chùa tháp Hắc Y, ban quản lý đền đưa tượng bà Vũ Thị Ỏn từ phủ chúa vào đền và thờ thêm Đức thánh Trần Nhật Duật, lấy ngày tiệc giỗ là ngày 26 tháng 8.

Trong đền có một sắc phong niên hiệu Lê Cảnh Hưng thứ 44 (năm dương lịch, 1784), một sắc phong thời Tự Đức, hai sắc phong Khải Định, một sắc phong Thành Thái và một sắc phong Duy Tân. Xưa và nay, đền thờ Phật Tam Thế, Tam tòa Vương Quốc Mẫu, Đức Thánh Trần, hầu Đức Thánh Trần còn có hai quan lớn đệ nhị, quan Hoàng đệ nhị và Cô, Cậu. Cạnh đền còn có phủ Chúa thờ bà Vũ Thị Ỏn và hai bà hầu là bà Vy Thị Cầm và bà Vũ Thị Thanh. Tương truyền, khi bà Vũ Thị Ỏn đem quân đánh giặc Tào Nương, đến Đài Kỵ thì cạn kiệt lương thực, bà được hai nữ tướng chi viện, nhưng thuyền bị bão đánh đắm sông, ba bà thua trận và “hóa” tại đây.

Đền Đại Cại thờ Phật và chư thánh như nhiều đền khác. Riêng tiệc Chúa bà Vũ Thị Ỏn và hai bà hầu ấn định vào ngày 25 tháng 2 âm lịch hàng năm. Theo mo đình và già làng ở các xã Phan Thanh, Tân Lập, Tô Mậu, Mai Sơn, Lâm Thượng… thuật lại thì lễ tiết có tên là “Bà Chúa khao quân”, tái hiện lễ mừng công hào hùng. Lễ vui, sống động, nghênh đón ba quân chiến thắng trở về. Trong lễ, một người sắm vai nữ tướng đeo kiếm, dáng điệu oai phong hùng dũng tiến ra hướng nhìn ba quân rồi lớn tiếng tuyên bố khao thưởng quân sĩ. Ba quân "dạ" vang rừng núi. Hoa quả, xôi thịt, được đem ra, quân tự tay đón lấy đồ thưởng. Lễ tất cũng do nữ tướng điều khiển.

Đền Đại Cại hiện nay rất đẹp, được xây dựng bằng gỗ tứ thiết theo thiết kế kiểu chữ Đinh. Dù được dựng bằng vật liệu gỗ quý hiếm nhưng nghệ thuật kiến trúc rất đơn giản, tuy vậy vẫn rất đẹp. Bên trong đền còn có đầy đủ các đồ thờ tự như bát nhang đồng, chiên và chuông làm bằng đồng, ngai thờ sơn son thếp vàng, chạm trổ tứ quý với nguyên vật liệu từ các loại gỗ quý như lõi thọ, đinh hương, vàng tâm, chò chỉ. Bên cạnh đó còn có các bệ Phật hình hoa sen làm từ đất nung, và dấu ấn của nghệ thuật thời Trần có thể thấy được thông qua trang trí hình cánh sen đặc trưng trên các bát bát sứ, lọ sứ men ngà rạn. 

Ngoài ra, chạm trổ trên các tảng đá với khối lượng hơn 100kg kê cột đình, cột đền cũng rất độc đáo với hình mặt trăng, lá đề, hoa sen. Đặc biệt đền còn có sắc phong của các vua như sắc phong niên hiệu Lê Cảnh Hưng thứ 44, sắc phong vua Tự Đức, hai sắc phong của vua Khải Định, một sắc phong của vua Thành Thái và một sắc phong của vua Duy Tân. Kiến trúc của Đền Đại Cại đồ sộ với những chân tảng đỡ các cột nách, cột lòng có đường kính tới 45cm, lọai nhỏ hơn thì có đường kính 32cm. Các chân tảng này này được chạm 16 cánh hoa sen vây quanh đều đặn. 

Các hiện vật bằng đất nung khai quật được ở quần thể di tích Hắc Y

Núi Thần áo đen

Đây là dãy núi đá vôi chạy dài theo hướng Đông Bắc Tây Nam theo giáp bờ trái sông Chảy, đỉnh cao nhất 485m, trên núi lộ ra một phần vách đá, theo lời kể của nhân dân thì ở đó hình tượng Thần áo đen đang cưỡi ngựa bay lên trời. Trên đỉnh núi khá bằng phẳng có hẻm đi lại như những công sự rất kiên cố. Theo nhân dân trên có vườn cây, ao cá. Dãy núi có dáng hình một con rồng nhiều khúc, đầu chính là nơi có hình tượng Thần áo đen.

Đình Bến Lăn

Nằm trên motọ bãi đất bằng gồm chân núi Thần áo đen, bên cạnh một thành đất (nằm giữa núi và gần chùa Hắc Y), ở đây phát hiện được các mảnh tháp nhỏ đất nung, mảnh bát đĩa, các tảng kê chân cột khá lớn. Ở đây cũng thu được bốn công cụ văn hóa Sơn Vi. Qua dấu vết còn lại cho biết đây là một ngôi đình khá lớn cùng với chùa tháp Hắc Y.

Ao Vua

Nằm cạnh khu vực đình, cách chân thành khoảng 30 m về phía Đông Nam. Ao gần hình chữ nhật dài khoảng 40 m, rộng 30 m, hiện vẫn dùng chứa nước và nuôi cá. Theo nhân dân, ở đây còn khá nhiều ao (có thể là một loại giếng nước thời cổ) dùng cho sinh hoạt của cư dân, binh lính và nhà chùa, riêng ao nước này gọi là Ao Vua.

Thành

Đây là thành, vừa là đường nối chùa Hắc Y đến ao Vua, đình Bến Lăn và tới chân núi Thần áo đen. Thành chạy gấp khúc, các góc thành gần như vuông. Sơ bộ khảo sát cho biết ngoài một đoạn ngắn (khoảng 30 m) nối chân đồi Hắc Y sang một đồi đất thì hiện có 3 đoạn với tổng chiều dài 915 m (305 m, 460 m, 150 m). Suối Đại Cại chạy phía Nam của thành, có một cửa thông từ suối vào trong thành, thuyền có thể đi lại dễ dàng. Mặt thành rộng 8 m, chân 21 m, cao nhất 5 m, trung bình là 3 m. Một bên thành có hào sâu, đoạn thành trên hiện nay còn khá nguyên vẹn.

Trường đua

Bên trong thành có bãi đất khá bằng phẳng, nhân dân gọi đây là trương đua. Địa danh này rất có thể gắn bó với các công trình xung quanh, tạo nên một khu vực tổng thể có liên quan đến hoạt động quân sự ở đây. Có thể đây là bãi tập của binh lính thời Trần.

Chùa Dõng

Nằm ở phía Nam chân núi Thần áo đen, cũng bên cạnh dòng suối Đại Cại, tọa trên một quả đồi thấp (3-4 m so với xung quanh) quay mặt vào núi, cách chùa Hắc Y gần 1,5 km đường chim bay. Ở đây phát hiện đồ thời bằng đất nung như: Bệ thờ cánh sen, lá đề, sừng bò có quầng lửa xung quanh diềm, đầu phượng, vòi voi, thân rồng, bát, chén thờ, đá kê chân cột có hoa văn cánh sen, ngói lợp…chất liệu giống với đất nung ở chùa Hắc Y và đình Bến Lăn, song hoa văn có nhiều hình dáng khác nhau.

Di tích lịch sử khảo cổ học Hắc Y được bố trí cấu tạo thành một hệ thống thống nhất, trong một khu vực khá tập trung là quanh chân núi phía Nam của núi Thần áo đen, ở đây tôn giáo và quân sự dường như được kết hợp hài hòa, bổ sung cho nhau. Các công trình đều phản ánh tính tiên tiến của đương thời, được bố trí hợp lý trong một không gian hài hòa, vừa đẹp về cảnh quan, vừa vững chắc, cơ động về quân sự với cả đường bộ và đường thủy.

Ngày nay, Di tích Chùa Tháp Hắc Y – Đền Đại Cại không chỉ là chứng nhân cho bề dày lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của vùng đất xã Tân Lĩnh, mà còn là điểm đến du lịch tâm linh hấp dẫn, góp phần tô thắm thêm bản sắc văn hóa tỉnh Lào Cai. Giữa nhịp sống hiện đại, quần thể di tích vẫn lặng lẽ tỏa sáng, nhắc nhở mỗi người về cội nguồn, về tinh thần hướng thiện và gìn giữ di sản cha ông để lại – những giá trị trường tồn cùng thời gian.