Di tích lịch sử Bến Âu Lâu, tỉnh Lào Cai

20/01/2026

CTTĐT – Bến Âu Lâu là một địa danh quen thuộc, gắn liền với đời sống và lịch sử của người dân phường Yên Bái, phường Âu Lâu bên dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa. Từ lâu, nơi đây đã giữ vai trò là bến cảng quan trọng, không chỉ mang giá trị kinh tế, giao thương tấp nập và sự qua lại của những chuyến thuyền xuôi ngược. Bến Âu Lâu còn ghi dấu một thời kỳ kháng chiến oanh liệt của quân và dân ta. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Bến Âu Lâu từng là tuyến đường huyết mạch vào khu vực phía Tây, giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, góp phần vận chuyển cán bộ, bộ đội, dân công cùng lương thực, vũ khí phục vụ các chiến dịch lớn. Từ bến sông ấy, con đường ra tiền tuyến được mở rộng, góp phần làm nên thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ, đưa đến việc lập lại hòa bình ở miền Bắc năm 1954.

I. Tên Di tích: Bến Âu Lâu

- Tên gọi khác: Bến đò Âu Lâu

II. Loại hình Di tích: Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

III. Quyết định công bố Di tích: Quyết định số 3027/QĐ-BVHTTDL ngày 07 tháng 8 năm 2012 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

IV. Địa điểm và đường đi đến Di tích

Bến Âu Lâu nay nằm trên địa bàn phường Yên Bái, phường Âu Lâu tỉnh Lào Cai mới (trước sáp nhập tỉnh Yên Bái và Lào Cai, bến Âu Lâu thuộc thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái).

Từ trung tâm hành chính tỉnh Lào Cai km5 đi ngược về hướng Tây Bắc theo đường Điện Biên, qua dốc Cao Lanh đi vào đại lộ Nguyễn Thái Học, tới đầu cầu Yên Bái rẽ tay phải đi 1,2 km nữa là tới di tích. Hoặc từ Trung tâm tỉnh lỵ đi theo đường Yên Ninh 4 km tới ngã tư Nam Cường rẽ tay phải đi theo đường Lê Hồng Phong chừng 2,5 km là tới di tích. Di tích được xác định tại khu vực ngã ba đường (một hướng đi Nam Cường – đường Lê Hồng Phong, một hướng đi xã Trấn Yên và một hướng đi ra cầu Yên Bái – đường Nguyễn Phúc). Hiện nay, gần địa điểm xác định di tích có xây một tượng đài ghi dấu lịch sử khu bến phà này.

Từ điểm di tích này nhìn sang bên kia sông là thôn Cửa Ngòi, thuộc phường Âu Lâu, đây được xác định là hữu ngạn của di tích. Để tham quan toàn bộ khu vực di tích, du khách có thể đi đường thủy qua bến đò Âu Lâu hiện nay hoặc cũng có thể đi đường bộ sang bờ bên kia. Để sang hữu ngạn bằng đường bộ, du khách đi qua cầu Yên Bái, đi thẳng 4 km tới UBND xã Âu Lâu cũ có biển chỉ dẫn: Bến phà cũ 3 km (ở phía tay phải) là rẽ vào. Đay là con đường nhựa có từ nhiều năm nay nên đã xuống cấp. Đi vào 3,5 km là tới di tích.

V. Sơ lược lịch sử và thuộc tính của Di tích

Từ xưa nơi đây, vốn là bến đò Âu Lâu (người dân trong vùng quen gọi là Vạn Lâu) để người dân đôi bờ qua lại làm ăn sinh sống. Bến đò nằm giữa đôi bờ lau lách rậm rạp, vắng vẻ. Dân hai bên bờ Âu Lâu giỏi làm ruộng, làm nương, giỏi nghề sông nước, các mẹ, các chị nơi đây chèo thuyền bằng tay, bằng chân rất giỏi.

Từ một nơi chỉ là một bến đò nhỏ qua lại của người dân đôi bờ dần dần trở thành điểm nối lớn nhất và thuận tiện nhất với Miền Tây Yên Bái cú nói riêng và Tây Bắc tổ quốc nói chung. Khi thực dân Pháp xâm chiếm nước ta, nơi đây càng trở nên trọng yếu. Bởi nơi này trở thành cầu nối quan trọng với Miền Tây, nơi diễn ra nhiều chiến dịch quan trọng như: Lý Thường Kiệt (1951), Tây Bắc (1952) và đặc biệt là Điện Biên Phủ (1954).

Trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp (1946-1954), Bến Âu Lâu là cửa ngõ đi vào Tây Bắc, lại là nơi duy nhất có thể vận chuyển được các loại vũ khí hạng nặng như: pháo mặt đất, pháo cao xạ, xe ô tô chở đạn dược, khí tài qua sông, bởi thế nơi đây được xác định là điểm cực kỳ quan trọng trong những năm kháng chiến.

Từ những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, bến Âu Lâu là nơi tập kết, bí mật đưa đón các cán bộ cách mạng, chiến sỹ chuẩn bị cho cuộc tổng khởi nghĩa và sau đó là thành lập Ủy ban cách mạng lâm thời và tiếp quản thị xã Yên Bái. Cũng chính ở nơi đây, thực dân Pháp đã dẫn giải các tù chính trị từ Nghệ An (1943), Thái Nguyên (1945) qua bến sang giam ở Căng Nghĩa Lộ. Đêm 16 rạng ngày 17/8/1945, theo kế hoạch Ủy ban quân sự cách mạng du kích Âu Lâu và du kích Âu Cơ (Vân Hội) cùng bộ đội hữu ngạn sông Hồng qua sông đánh trại Bảo an cướp chính quyền từ tay Nhật.

Năm 1951, trong chiến dịch Lý Thường Kiệt, một hướng của đại đoàn 312 qua bến sang đánh vào khu quân sự Nghĩa Lộ (3/10/1951) và có lúc bến huy động 70 chiếc thuyền vận chuyển lương thực, vũ khí.

Chiến dịch Tây Bắc diễn ra, đêm 10-11/10/1952 bến Âu Lâu là một trong bốn bến mà trung đoàn 36, trung đoàn 174 của đại đoàn 316 và đại đoàn 308 vượt sông Hồng vào Ca Vịnh, Ba Khe, đèo Hồng đánh căn cứ Cửa Nhì.

Cuối tháng 11/1952, theo chỉ thị của Trung ương Đảng và Bộ Tổng tư lệnh yêu cầu gấp rút mở rộng tuyến đường 13 từ Việt Bắc qua Yên Bái. Trong hoàn cảnh khó khăn và địch bắn phá ác liệt nhưng chúng ta vẫn thông đường 13 sớm 5 ngày qua bến Âu Lâu tiếp viện cho chiến trường Tây Bắc.

Bến Âu Lâu có vị trí quan trọng là nối liền hệ thống giao thông Việt Bắc với Tây Bắc, là nơi duy nhất có thể cẩu các loại vũ khí hạng nặng như: pháo mặt đất, pháo cao xạ, xe ô tô chở đạn dược, khí tài quân sự qua sông tiếp viện cho chiến trường Điện Biên Phủ được cả ta và địch đều chú ý. Trong thời gian này, bến Âu Lâu được tăng cường cả về nhân lực và phương tiện để chuyên chở vũ khí, đạn dược, lương thực, thực phẩm, dân công, bộ đội vượt sông Hồng, đồng thời gồng mình chống đỡ những trận bom ác liệt của thực dân Pháp. Ban đêm là lúc chủ yếu diễn ra các hoạt động ở bến Âu Lâu để tránh sự phát hiện của địch, những chuyến phà qua lại một cách nhanh nhất để thông đường cho xe tiếp viện. Để ngăn chặn sự phá hoại của máy bay địch, ban ngày ta phải kéo phà lên thượng lưu vào Ngòi Lâu nhấn chìm phà, ban đêm lại tát nước kéo phà ra.

Từ 11/1953 - 5/1954, thực dân Pháp tập trung bắn phá ác liệt bến Âu Lâu hơn 200 ngày đêm với 2.700 tấn bom đạn nhưng chỉ tắc 8 ngày đêm và chúng ta vẫn vận chuyển được hàng nghìn tấn lương thực và hàng trăm tấn đạn dược, vũ khí cho mặt trận Đện Biên Phủ. Để đảm bảo giao thông, vừa chống trả địch, tỉnh Yên Bái xưa (nay là tỉnh Lào Cai mới) vừa huy động nhân dân trong vùng tập trung vật liệu bắc cầu phao qua sông, đồng thời tăng tần suất những chuyến phà. Bằng sự nỗ lực, chỉ trong thời gian ngắn, mỗi chuyến phà qua sông giảm từ 30 phút xuống còn 15 phút, từ chỗ đưa 8 - 9 xe qua sông một đêm lên tới 30 - 50 xe một đêm, có đêm đạt tới gần 100 xe qua phà. Tốc độ vận tải cho chiến trường từ 3km/giờ tăng lên 13km/giờ…

Tại nơi này, những chiếc phà bằng gỗ, thùng tôn đã chuyển được pháo mặt đất, pháo cao xạ, ô tô, đạn dược, khí tài quân sự cùng bộ đội, dân công hỏa tuyến lên chiến trường, cùng với những chuyến phà, bến Âu Lâu lúc đó có hàng trăm chiếc thuyền nan của nhân dân sống dọc hai bờ sông được huy động chở bộ đội góp phần làm nên thắng lợi của chiến dịch Tây Bắc (1952) và chiến dịch Điện Biên Phủ (1954). Trong hoàn cảnh ấy, sự hy sinh, mất mát là không thể tránh khỏi nhưng cũng chính từ sự hy sinh ấy lại tiếp sức cho cán bộ, công nhân, nhân dân làm việc tại bến thêm ý chí quyết tâm: “Tất cả cho tiền tuyến, tất cả vì chiến thắng”.

Sau những ngày tháng phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ, từ năm 1955-1965, bến được nâng cấp từ phà gỗ sang phà thép có ca nô dắt. Năm 1965-1968, với tinh thần: “Sống bám cầu đường, chết kiên cường dũng cảm” bến đã có 100 lần đưa 500 lượt xe pháo qua sông, chuyên chở gần 200.000 lượt ô tô, hàng ngàn tấn hàng hóa qua lại. Những năm chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, chúng đã dùng nhiều tốp máy bay đánh phá trong 4 tiếng gây thiệt hại nặng nề cho thị xã Yên Bái và bến phà Âu Lâu trong ngày 31/5/1966. Năm 1967, bến Âu Lâu vinh dự được Thủ tướng Phạm Văn Đồng qua thăm nhân dịp lên chúc tết quân và dân hai tỉnh Yên Bái và Nghĩa Lộ. Ngày 18/12/1972, giặc Mỹ lại tiếp tục tập kích Yên Bái trong đó có bến Âu Lâu nhưng vẫn không cản được những chuyến phà chở người và lương thực, thực phẩm tiếp tế cho chiến trường miền Nam.

Sau khi đất nước thống nhất, bến phà Âu Lâu tiếp tục hoạt động và xây dựng thành đơn vị chủ chốt của ngành giao thông vận tải thuộc tỉnh Yên Bái cũ. Ngày 30/12/1992, cầu Yên Bái được khánh thành và đi vào hoạt động là lúc bến Âu Lâu kết thúc sứ mệnh của mình sau gần 60 năm. Do ý nghĩa và giá trị lịch sử của bến Âu Lâu, tỉnh Yên Bái (nay là tỉnh Lào Cai) đã xây dựng tượng đài “Bến Âu Lâu lịch sử” ở phường Nguyễn Phúc cũ (nay thuộc phường Yên Bái và Phường Âu Lâu) trên ngã ba đường gần bến. Tượng đài là một biểu tượng cho tinh thần của những người đã chiến đấu, hy sinh để giành lại độc lập, tự do cho tổ quốc.

Bến Âu Lâu là nơi ghi dấu một thời đấu tranh chống quân xâm lược của nhân dân các dân tộc tỉnh Yên Bái xưa nay là tỉnh Lào Cai mới cũng như của dân tộc Việt Nam. Bến Âu Lâu còn là bến quan trọng để vận chuyển vũ khí, trang bị, lực lượng từ Việt Bắc sang Tây Bắc, góp phần không nhỏ cho thành công của chiến dịch Điện Biên Phủ.

Ngày 07/8/2012, Bến Âu Lâu vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 3027/QĐ-BVHTTDL. Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử to lớn của Bến Âu Lâu trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, mà còn là niềm tự hào của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương. Ngày nay, Bến Âu Lâu trở thành địa chỉ đỏ trong công tác giáo dục truyền thống yêu nước, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau trân trọng, gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử thiêng liêng mà cha ông đã dày công vun đắp./.

Cổng TTĐT tỉnh